Tên gọi “Tatami” có cội nguồn từ động từ “Tatamu” (畳む) trong tiếng Nhật, mang nghĩa là gấp lại hoặc xếp chồng lên nhau. Thời xa xưa, tatami chỉ là những tấm mỏng được dệt từ rơm lúa, có thể dễ dàng cuộn gọn khi không sử dụng, giúp tạo độ êm ái trên nền gỗ hoặc nền đất cứng.
Vào thời kỳ Muromachi (1336-1573), căn phòng trải toàn bộ chiếu tatami bắt đầu xuất hiện, nhưng hoàn toàn chỉ được sử dụng trong giới quý tộc, võ sĩ cấp cao và các thiền sư, chủ yếu phục vụ làm phòng học hoặc không gian thiền định.
Đến thời Edo (1603–1868), kỹ thuật sản xuất phát triển giúp tatami trở nên phổ biến rộng rãi trong đời sống dân thường, trở thành tiêu chuẩn sàn nhà không thể thiếu.
Khác với những tấm chiếu mỏng thời kỳ trước, chiếu tatami ngày nay có độ dày và độ cứng đáng kể như một tấm ván sàn. Phần lõi (Tatami-doko) vẫn có thể dùng rơm nén truyền thống hoặc thay thế bằng vật liệu hiện đại như sợi gỗ nén, xốp polystyrene để tăng khả năng cách nhiệt, chống ẩm. Lớp bề mặt (Tatami-omote) được dệt tỉ mỉ từ cỏ igusa (cỏ bấc đèn) mang lại hương thơm tự nhiên đặc trưng, kết hợp với phần viền vải (Tatami-heri) tinh tế.
Tatami thành đơn vị đo lường
Một điểm độc đáo trong văn hóa kiến trúc Nhật Bản là người ta dùng chính số lượng chiếu tatami để đo lường diện tích phòng (sử dụng đơn vị Jo 畳), bất kể căn phòng đó là Washitsu hay phòng thiết kế theo phong cách phương Tây (Youshitsu). Hệ thống này giúp người dùng dễ dàng hình dung quy mô không gian thực tế mà không cần đến thước đo.
Ví dụ, một phòng ngủ cá nhân thường có diện tích 六畳 (Roku-jo 6 chiếu), trong khi phòng khách tiêu chuẩn rơi vào khoảng 八畳 (Hachi-jo 8 chiếu, tương đương khoảng 4,5m x 3,6m).
Tuy nhiên, kích thước chuẩn của một tấm chiếu lại có sự biến tấu thú vị tùy theo khu vực địa lý:
- Vùng Kanto (Tokyo, Kanagawa…), Hokkaido, Shikoku: Sử dụng chuẩn Edoma (90 cm x 180 cm).
- Vùng Kansai (Osaka, Kyoto, Kobe…): Sử dụng chuẩn Kyoma (91 cm x 182 cm), nhỉnh hơn một chút so với Kanto.
- Vùng Kyushu (Fukuoka, Kagoshima…): Sử dụng chuẩn Ainoma (88 cm x 176 cm), kích thước nhỏ hơn.
- Vùng Chugoku (Hiroshima, Okayama…): Áp dụng linh hoạt cả hai tiêu chuẩn Edoma và Kyoma.
Hệ sinh thái nội thất “ăn theo” phòng tatami
Điểm cốt lõi của phòng Washitsu là khả năng biến hình: cùng một không gian có thể là phòng khách vào ban ngày, phòng ăn vào buổi tối và biến thành phòng ngủ khi đêm xuống. Sàn tatami mềm và nhạy cảm với lực nén mạnh, do đó đã hình thành nên một hệ sinh thái nội thất riêng biệt. Các vật dụng nội thất trong căn phòng này thường gồm có:
- Zabuton (座布団): Nệm ngồi vuông đặt trực tiếp trên sàn.
- Chabudai (ちゃぶ台): Bàn trà/bàn ăn chân thấp tròn hoặc chữ nhật, dễ dàng gấp gọn.
- Zaisu (座椅子): Ghế tựa không chân, nâng đỡ lưng khi ngồi trên sàn.
- Kotatsu (炬燵): Bàn sưởi đặc trưng có phủ chăn gấm và hệ thống sưởi bên dưới, trung tâm ấm áp của gia đình vào mùa đông.
- Futon (布団): Bộ nệm trải sàn truyền thống, có thể gấp gọn gàng sau khi ngủ dậy.
Bên cạnh đó, cấu trúc phòng Washitsu gồm ba thành tố quan trọng:
1. Cửa trượt Fusuma (襖)
Là những tấm cửa trượt hình chữ nhật có khung gỗ phủ giấy bồi dày hoặc vải trang trí. Fusuma đóng vai trò như những bức tường di động, cho phép gia chủ phân chia các phòng thành không gian riêng tư hoặc tháo mở hoàn toàn để kết nối các khu vực thành một không gian sinh hoạt rộng lớn.
2. Vách ngăn giấy Shoji (障子)
Khác với cửa trượt, Shoji là vách trượt sử dụng khung gỗ thưa phủ giấy Washi xuyên sáng. Shoji giúp đón ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ vào phòng, duy trì sự riêng tư mà không gây cảm giác tù túng. Đặc biệt, lớp giấy Washi còn có khả năng điều hòa độ ẩm và cản không khí lạnh vào mùa đông.
3. Tủ âm tường Oshiire (押入れ)
Oshiire là không gian lưu trữ chiều sâu tích hợp sẵn trong tường, chia làm nhiều tầng. Đây là nơi cất giữ toàn bộ futon, chăn gối và đồ dùng cá nhân sau khi sử dụng. Nhờ Oshiire, diện tích mặt sàn Washitsu luôn được giải phóng hoàn toàn, trả lại sự thoáng đãng tối đa cho căn phòng.
Bảo tồn phòng tatami trong thời đại mới
Có thể nói, sự tồn tại bền bỉ của phòng tatami trong xã hội hiện đại không đến từ sự cưỡng ép giữ gìn hoài cổ, mà xuất phát từ những công năng không thể thay thế. Trong không gian nhà ở đô thị vốn khiêm tốn về diện tích, một căn phòng đa năng có thể linh hoạt chuyển đổi mục đích từ phòng tiếp khách, phòng làm việc, không gian vui chơi cho trẻ em cho đến phòng ngủ cho khách ghé thăm chính là giải pháp kiến trúc thông minh.
Washitsu ngày nay cũng không ngừng biến đổi. Nhiều kiến trúc sư Nhật Bản đã sáng tạo nên các mẫu tatami không viền (Ryukyu tatami), kết hợp chiếu tatami sắc màu với sàn gỗ hiện đại theo phong cách Japandi. Dù hình thức có cách tân, triết lý cốt lõi về sự kết nối giữa con người, thiên nhiên và sự trân trọng không gian sống vẫn trọn vẹn trong từng lớp cỏ igusa thơm mát.
Đọc thêm: Bí quyết giải nhiệt mùa hè của người Nhật thời phong kiến
